İran’da internetin büyük oranda iç ağ ile sınırlı kalması, yurttaşların dış dünyayla bağlantısını oldukça kısıtlıyor. Bu yapı “intranet” olarak adlandırılıyor. Ancak, protestolar sırasında bu ağın da ilk kez ciddi biçimde kapatılması dikkat çekici bir gelişme oldu.
Geçtiğimiz hafta başlayan internet kesintisi, İran’daki protestoların şiddetlenmesiyle 90 saati aşkın süre boyunca devam etti. Uzmanlar, bu kesintinin, bugüne kadar yaşanan en kapsamlı ve sert bilgi akışı engelleme eylemi olduğunu belirtiyor.
Mobil şebekelerin tamamen devre dışı kalmasıyla birlikte, cep telefonlarında sinyal alınamaz hale geldi ve uluslararası aramalar da kesildi. Bu durum, yerel ve uluslararası haber ajanslarının sağlıklı bilgi akışı sağlamasını oldukça zorlaştırdı.
İran’da zaten sınırlı olan internet erişimi, mevcut protestolar esnasında daha da kısıtlandı. Yetkililer, yurttaşların dış dünyayla iletişim kurmasını neredeyse imkânsız hale getirdi.
İRAN’IN YEREL İNTERNETİ: “İNTRANET” NEDİR?
İntranet, internetin çok daha küçük ve kontrol edilen versiyonu olarak düşünülebilir. Bu kavram, yalnızca belli bir kurumun ya da devletin kontrolündeki, dış dünyaya kapalı özel ağları ifade eder. Kullanıcıların bu özel ağ dışındaki içeriklere erişimi sınırlıdır ve devletin izin verdiği VPN’ler aracılığıyla belirli global hizmetlere bağlanabilirler.
İntranet sisteminde, internetle aynı teknolojiler (web siteleri, sunucular, e-posta vb.) kullanılmasına rağmen, bunlar genel internete açık değildir. Erişim, kimlik ve yetki gibi kurallarla sınırlandırılmaktadır. Başlangıçta şirketler ve kamu kurumları için kapalı iletişim ve belge paylaşımı amacıyla geliştirilmişken, günümüzde devletler tarafından da benimsendiği görülüyor.
Dünya genelinde intranet kullanan ülkeler arasında Çin, İran, Kuzey Kore ve kısmen Rusya öne çıkıyor. Ancak bu ülkelerin intraneti kullanma şekilleri farklılık arz etmekte. Çin ve İran, bu yapıyı, toplumun genel internet erişimini denetlemek amacıyla kullanıyor. Kullanıcılar, sadece devletin izin verdiği VPN’ler aracılığı ile dünyaya açılabiliyor.
Kuzey Kore’de ise neredeyse tüm internet erişimi intranetle sınırlı. İran, aynı yöntemi ehliyetsiz uygulayabilse de, uluslararası web sitelerine erişim, artan sayıda İranlı işletme için kritik öneme sahip. Bu yüzden, İran, kendi internet versiyonunu sunarken bazı siteleri engelleyip erişimi yavaşlatmayı tercih ediyor.
Dönemin Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, 2019’da yaptığı bir açıklamada, “ulusal bilgi ağını” güçlü hale getirerek insanların dışa çıkmasını gereksiz hale getireceklerini ifade etmişti.
İRAN’IN KATMANLI İNTERNETİ: “ULUSAL BİLGİ AĞI”
İran’ın oluşturduğu intranet sistemi “Ulusal Bilgi Ağı” (SHOMA) olarak bilinmektedir. Bu sistem, internet erişimini katmanlara ayırmakta ve ABD merkezli Freedom House’a göre, herkese eşit internet erişimi sunmamaktadır. Bu durum, İran yönetiminin bireylerin ne kadar bilgiye erişebileceği üzerinde tam bir kontrol sahibi olduğunu gösteriyor.
Yerli uygulamaların öne çıkarılması amacıyla, WhatsApp ve Telegram gibi uluslararası uygulamalar yerine, İran’da geliştirilmiş mesajlaşma uygulamaları teşvik ediliyor. Bale, Snapp, Tapsi ve Digikala gibi yerli uygulamalar, popüler hale gelmiş durumda.
Ancak bağımsız uzmanlar, bu uygulamaların devlet gözetimine tabi olması ve yeterli mahremiyet sağlamaması konusunda endişelerini dile getiriyor.
YETKİLİLERE AYRICALIKLI “BEYAZ SIM KART” VERİLİYOR
Devlet yetkililerine verilen “beyaz SIM kartlar”, filtrasyon dışı internet erişimini sağlıyor. Bu durum, kamuoyunda internet konusundaki tatminsizliği artırıyor.
İran’da, güvenlik kurumlarına ve rejime yakın kişiler için verilen bu özel telefon hatları, kesintilerde bile sınırsız ve geniş internet erişimi sunmaktadır. Bu uygulama sayesinde yetkililer, halkın erişmediği dış ağlarla irtibat kurup bilgi alışverişi yapmaya devam ediyor.
Son internet kesintisi esnasında, halk çevrimdışıyken İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, resmi sosyal medya platformları üzerinden paylaşımlar yapmaya devam etti. Hamaney, sadece bir günde ABD ve Donald Trump ile ilgili en az 12 paylaşımda bulundu.
Enerji şebekeleri ve ulaşım sistemleri gibi kritik altyapı sistemleri de genellikle ayrı ağlarda çalışıyor. SHOMA sisteminin yönetimi, devlete bağlı bir ulusal telekomünikasyon firması tarafından sağlanıyor. Ancak, bu üç mobil veri sağlayıcısının kapanma emirleri aldığı düşünülüyor.
İNTERNETİ KESMEK KOLAYLAŞTI
İran, internete erişimi engellemek için çeşitli teknik yöntemler kullanıyor. DNS karıştırma, BGP kontrolü ve derin içerik filtreleme gibi yöntemler, internetin kapanmasını sağlamak için başvurulan yöntemler arasında yer alıyor. Son kesintide hangi yöntemin kullanıldığı ise hâlâ tartışmalara yol açıyor.
Bir ülkenin altyapısının kapsamı, dijital karartmanın karmaşıklığını etkiliyor. Özellikle 2019’daki protestolar sırasında yapılan internet kesintisi daha karmaşık ve zaman alıcı oldu. Ancak mevcut sistem, benzer bir uygulamanın çok daha kısa sürede, hatta saniyeler içinde yapılmasına olanak tanıyor. Bu, devletin kontrol yeteneğinin artığını gösteriyor.
Geçtiğimiz hafta Fox News’e konuşan internet gözlem grubu NetBlocks’un kurucusu Alp Toker, Iran’daki sistemin “tek bir kapatma düğmesi” şeklinde işlemekte olduğunu ifade etti.
ULUSAL SİSTEM DE KAPATILDI: 10 MİLYON İRANLININ GEÇİM KAYNAĞI
Mevcut protestolar esnasında Ulusal Bilgi Ağı’nın da kapanması, İranlıların tümüyle internet ve mobil erişimden mahrum kalması anlamına geliyor. Dijital haklar uzmanı Amir Rashidi, “Sinyal tamamen kesildi ve kısa süre içinde Ulusal Bilgi Ağı da erişime kapandı” şeklinde açıklama yaptı.
Ekonomi talepleriyle birleşen protestolar, tümden internet kesintisinin yüksek maliyetler doğurabileceğini ortaya koymaktadır. Önceki yıllarda internet kesintilerinin saatte yaklaşık 1,5 milyon dolara mal olduğu tahmin edilmektedir. 2025 yılında bu tür kesintilerin, ülkeye en az 12,7 milyar dolarlık gelir kaybına sebep olacağı öngörülmekte.
İletişim Bakanı Satar Haşemi, 10 milyondan fazla İranlının geçim kaynağının dijital alana bağlı olduğunu kabul etti.
SON DURUM NE?
İran’daki internet durumunu gözlemleyen Filterbaan derneğine göre, İran Radyo ve Televizyon Kurumu (IBRC) 12 Ocak sabahı “Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler” listesi yayımladı. Bu liste, yerel arama motorları, harita ve navigasyon hizmetlerini, yerel haber ajanslarını, video platformlarını ve özellikle yerli mesajlaşma uygulamalarını içeriyor.
Ancak SHOMA ağının kesintisiz olarak çalıştığına dair yeterli bir veri bulunmamakta. Dernek, söz konusu durumun, hükümetin interneti yeniden ihya etme niyetinde olmadığını da göstermekte.
