ABD ve İsrail ile İran arasındaki çatışma, yerini daha kontrollü bir uzlaşı ve barış sürecine bırakma aşamasına geliyor. Savaşın tırmandırılmasından ziyade, artık karşılıklı tavizler ve jestlerle ateşkesten barışa doğru bir yumuşama dönemine adım atılıyor. Bu durumun en somut göstergesi, Pakistan üzerinden Türkiye, Mısır ve Suudi Arabistan’ın yürüttüğü sessiz diplomasi ile elde edilen başarıdır. ABD Başkanı Donald Trump’ın İran ile barış sürecine yönelik kararlı duruşunu da burada vurgulamak gerekir. Nitekim Trump, önceki gece İsrail’i Lübnan ile ateşkes anlaşmasına zorlamasının ardından, dün İran’dan Hürmüz hamlesi geldi.
Tahran yönetimi, ABD Başkanı’nın elini güçlendirmek amacıyla bir buçuk aydır kapalı olan Hürmüz Boğazı‘nı bütün gemilere açtığını duyurdu. İran’ın bu kararı, Lübnan‘daki ateşkes kadar Trump’ın devreye soktuğu Hürmüz Boğazı üzerinden İran’ı ekonomik açıdan felç edecek abluka stratejisinin de etkili olduğunu göstermektedir.
50’nci gününe giren savaş, İran’ın ağır bedeller ödediğini ortaya koyuyor. Ülkedeki yönetimin maruz kaldığı ekonomik fatura, bu savaşı uzun süre devam ettirmesini neredeyse imkânsız kılıyor. İran’ın yıllık 356 milyar dolarlık ekonomik cirosu ile mevcut enflasyon oranı yüzde 60 oranında artış gösterdi. Güney Pars gazının nakledildiği Asaluyeh rafinerisine yönelik saldırı sonrası üretim yüzde 70 oranında azaldı. Buradaki gazın yüzde 80’i iç tüketim ve elektrik üretiminde değerlendiriliyor.
***
Ayrıca Kerec elektrik santralinin hedef alınması, İran’daki enerji krizini daha da derinleştirdi. Ülkenin en büyük santrali olan Demavend’in vurulma riski de Tahran için bir tehdit oluşturmaya devam ediyor. Ulaşım ve lojistik açısından kritik köprü ve yapıların bombalanmasının yanı sıra, İsfahan ve Abadan’daki çelik fabrikalarının hedef alınması, ülkedeki endüstriyel altyapıyı büyük ölçüde zayıflatıyor. Gıda fiyatları ise %120 oranında artış gösterdi. Şu an itibarıyla 40 milyar dolarlık bir bütçe açığı oluşmuş durumda. Bu oran, 356 milyar dolarlık bir ekonomiye sahip İran için sürdürülebilir değildir. İran merkez bankası, bütçe açığını daha da büyümesin diye 1 milyonluk tümen banknotlar basma yoluna gitti.
Savaşın İran’a maliyetinin şu ana kadar 150 milyar dolar civarında olduğu hesaplanıyor. Bu tutar, ülkenin ekonomik cirosunun neredeyse yarısına denk geliyor. ABD’nin uyguladığı abluka ile birlikte İran’ın durumu daha da kötüleşiyor. Zira İran’ın tek gelir kaynağı petrol. Bu kaynağın da tıkanması, İran’ın yalnızca füze stokları ve İHA’lar ile bu savaşı uzun süre sürdürmesini hem zorlaştırıyor hem de maliyetini artırıyor. Bu nedenle İran yönetimi, ambargo ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması yanında savaş tazminatını da barışın şartları olarak öne sürüyor.
***
Her ne kadar savaş sonrasında hayatta kalsa da, bu ekonomik yıkımın İran yönetiminin uzun süre ayakta kalmasını imkânsız hale getireceği aşikâr. Dünyanın en büyük enerji rezervlerine sahip olan İran, dışarıya sattığı petrol miktarı ise yalnızca 1,4 milyon varil. Bunun da Amerikan ablukası ile tamamen durma riski mevcuttur. Çin ve Rusya’nın Tahran’ı yalnızca askeri değil, ekonomik ve siyasi açıdan da kaderine terk ettiği bu süreçte, atılacak en stratejik adım ABD ile onurlu bir uzlaşıya varmaktır. Trump’ın ve İran yönetiminin de bu tür bir uzlaşıya ihtiyacı bulunuyor.
Üstelik ABD’nin uzun vadede İran’a olan ekonomik ve jeopolitik ihtiyacı daha da artacaktır. Bu bağlamda Trump’ın hem tavizlerine hem de abluka restine karşılık İran yönetiminin devreye soktuğu Hürmüz jesti, oldukça stratejik bir adım olarak değerlendirilmektedir. Bu hamle, İran’ın müzakere masasında elini güçlendirecektir. Görünen o ki, bu tür hamlelerin devamı da gelecektir. Gidişat, İran ve ABD’nin ezberleri bozan bir uzlaşı sürecine doğru ilerlediğini göstermektedir.
